De oorlogen van de jaren ’90

Hoe een land uit elkaar viel — en hoe buren in vijanden veranderden

De ineenstorting van Joegoslavië in de jaren ’90 was geen plotselinge explosie, maar een langzaam ontbrandend lont dat decennia eerder was aangestoken. Toch voelde het voor de mensen die er middenin zaten alsof de wereld van de ene op de andere dag kantelde. Een land dat decennialang had gestaan voor stabiliteit, moderniteit en een zekere vorm van kosmopolitische trots, veranderde in een bloedige lappendeken van frontlinies, belegerde steden en verscheurde gemeenschappen.

Om te begrijpen hoe het zover kon komen, moet je kijken naar de combinatie van factoren die samen een perfecte storm vormden: een gierende economische crisis, cynische politieke opportunisten, onverwerkte oorlogstrauma’s en een bevolking die na Tito’s dood haar kompas kwijtraakte.

De jaren ’80: de bodem begint te scheuren

Na Tito’s overlijden in 1980 gleed Joegoslavië in een diep economisch dal. De inflatie liep op tot astronomische hoogten, winkels raakten leeg, en de federale staat verloor langzaam haar grip. In die broeierige leegte begonnen nationalistische politici hun kans te grijpen.

Ze deden dat niet met frisse ideeën voor de toekomst, maar met de gisten uit het verleden. De trauma’s van de Tweede Wereldoorlog — decennialang zorgvuldig onder het tapijt van broederschap en eenheid weggestopt — werden afgestoft en opnieuw verteld. Oude wonden werden doelbewust opengereten; historische grieven werden op de staatstelevisie herhaald alsof ze gisteren hadden plaatsgevonden. De geschiedenis, die onder Tito was bevroren, begon te ontdooien — en ze stroomde als kokend lava door de samenleving.

De opkomst van nationalistische leiders

In Servië greep Slobodan Milošević de macht door Servische angsten en historisch slachtofferschap te mobiliseren. In Kroatië deed Franjo Tuđman hetzelfde, maar dan met Kroatische symboliek en het verlangen naar een eigen staat. In Slovenië groeide de drang naar onafhankelijkheid, gevoed door economische frustratie en de onwil om te blijven betalen voor een federatie die steeds minder functioneerde.

Iedere republiek creëerde haar eigen waarheid, haar eigen helden en haar eigen vijandbeeld. Toen politieke leiders eenmaal ontdekten dat etnische identiteit de meest effectieve brandstof voor electoraal gewin was, staken ze de lucifer in het kruitvat.

Van Slovenië tot Kroatië: de eerste breuklijnen

In 1991 verklaarden Slovenië en Kroatië zich onafhankelijk. Slovenië vocht een korte, relatief schone oorlog van tien dagen; de federale legertop besefte dat er te weinig Serviërs woonden om erom te vechten. Het was de eerste formele scheur in het Joegoslavische weefsel — en het bewijs dat afscheiding mogelijk was.

Maar wat in het homogene Slovenië snel voorbij was, mondde in Kroatië uit in een bittere, slepende loopgravenoorlog. Hier brak de strijd los tussen Kroatische troepen en de Servische minderheid, gesteund door het Joegoslavische volksleger. Barokke Donau-steden zoals Vukovar werden maandenlang kapotgeschoten en veranderden in het Guernica van de Balkan. Dorpen werden etnisch gezuiverd. Het Joegoslavische paspoort, ooit een symbool van grenzeloze vrijheid, werd waardeloos; je identiteit werd voortaan bepaald door je achternaam bij een controlepost.

Bosnië: de intieme tragedie

Toen Bosnië-Herzegovina in 1992 na een referendum eveneens koos voor onafhankelijkheid, explodeerde de situatie in het absolute hart van de federatie. Bosnië was het meest diverse smeltpunt van Joegoslavië: een micro‑palimpsest waar Bosniakken, Kroaten en Serviërs eeuwenlang volledig door elkaar heen hadden geleefd.

Juist daarom werd de oorlog hier zo angstaanjagend intiem. Dit was geen conflict tussen verre legers; dit was een oorlog die door straten, flatgebouwen en zelfs huwelijken liep. De buurman met wie je gisteren nog koffie dronk, stond vandaag aan de overkant van de straat achter een barricade.

Sarajevo werd 1.425 dagen lang hermetisch afgesloten en vanaf de omliggende bergen beschoten — het langste beleg van een hoofdstad in de moderne geschiedenis. In 1993 stortte de eeuwenoude Stari Most van Mostar onder Kroatisch granaatvuur in de Neretva; een fysieke moord op het idee dat verschillende werelden via een brug met elkaar verbonden konden blijven. En in de zomer van 1995 culmineerde de waanzin in de genocide van Srebrenica, waar onder de machteloze ogen van de internationale gemeenschap meer dan 8.000 Bosniatische mannen en jongens systematisch werden vermoord.

Propaganda en de verlamde buitenwereld

Geen van deze verschrikkingen kan worden losgezien van de rol van propaganda. Televisie en radio werden ingezet als massapsychologische wapens. Dag in, dag uit kregen burgers te horen dat de ‘andere kant’ zich klaarmaakte om hen uit te roeien. Angst bleek de meest effectieve dwingeland: uit angst om zélf slachtoffer te worden, gaven mensen gehoor aan de radicalen.

De internationale gemeenschap keek ondertussen verlamd en besluiteloos toe. De Europese Unie verklaarde optimistisch dat dit “het uur van Europa” was, maar bleek diplomatiek tandeloos. De Verenigde Naties stuurden blauwhelmen, maar gaven hen een mandaat dat zo beperkt was dat ze gedwongen waren toe te kijken hoe het humanitaire recht voor hun ogen werd verscheurd. Pas na jaren van bloedbad greep de NAVO militair in.

Het Dayton-akkoord van eind 1995 dwong de strijdende partijen tot vrede, maar deed dat door de etnische scheidslijnen in beton te gieten. Bosnië werd opgedeeld in entiteiten langs de precieze grenzen van de etnische zuiveringen. De wapens zwegen, maar de oorlog werd geconstitutionaliseerd.

De nasleep: leven met de littekens

Toen het vuren stopte, bleef een regio achter die in al haar haarvaten was gebroken. Niet alleen de infrastructuur lag in puin, maar ook het intermenselijke weefsel. Het diepe, vanzelfsprekende vertrouwen tussen gemeenschappen was weggeslagen.

En toch begon men opnieuw. De Balkan is geen regio die blijft liggen in haar eigen as. Mensen herbouwden hun huizen, openden cafés, en de Stari Most werd steen voor steen uit de rivier gevist en hersteld. Vandaag leven de gemeenschappen weer naast elkaar — en soms, heel langzaam, weer met elkaar. De frictie is niet weg; ze zit in de stiltes tijdens gesprekken, in de parallelle geschiedenisboeken op scholen, in de littekens op de gevels. Maar ze zit ook in de gitzwarte humor waarmee overlevers hun trauma’s hanteerbaar maken.

Politieke manipulatie

De Joegoslavische oorlogen van de jaren ’90 waren geen onvermijdelijk natuurverschijnsel, ook niet het logische gevolg van “eeuwenoude stammenstrijd”, zoals destijds werd beweerd. Ze waren het resultaat van politieke manipulatie die misbruik maakte van onverwerkte historische pijn.

Wie vandaag door de Balkan reist, ziet een landschap dat getekend is door dit recente verleden, maar dat weigert erdoor gedefinieerd te blijven. Tussen de dichtgemetselde bunkers en de herinneringsmonumenten tref je een ongekende veerkracht, een gulzige levenslust en een gastvrijheid die juist door de herinnering aan isolatie zo intens aanvoelt.

De geschiedenis sloeg hier diepe wonden, maar het leven gaat er — met een melancholische glimlach — altijd weer verder.